ธรรมาภิบาลอัลกอริทึมและการตัดสินใจอัตโนมัติในภาครัฐ : ความท้าทายและแนวทางในศตวรรษที่ 21
คำสำคัญ:
ธรรมาภิบาล, อัลกอริทึม, การตัดสินใจอัตโนมัติ, ความท้าทายบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาธรรมาภิบาลอัลกอริทึมและการตัดสินใจอัตโนมัติในภาครัฐ : ความท้าทายและแนวทางในศตวรรษที่ 21 พบว่า ธรรมาภิบาลอัลกอริทึมกับการยกระดับภาครัฐไทยในยุคดิจิทัล ความท้าทายหลักของภาครัฐไทยในยุคดิจิทัล คือ การสร้างธรรมาภิบาลอัลกอริทึม เป็นจุดสมดุลระหว่างประสิทธิภาพของเทคโนโลยีและจริยธรรมของมนุษย์ ประกอบด้วย 4 หลักสำคัญ ดังนี้ 1. การเปลี่ยนผ่านกระบวนทัศน์ (Paradigm Shift) ปรับเปลี่ยนจากการใช้ดุลพินิจของมนุษย์สู่การตัดสินใจโดยอัลกอริทึม และเปลี่ยนจากการกำกับดูแลบุคคลเป็นการกำกับดูแลรหัสคำสั่ง เนื่องจากอัลกอริทึมมีบทบาทสำคัญในการกำหนดนโยบายและการจัดสรรสวัสดิการมากขึ้น 2. ธรรมาภิบาลในฐานะรากฐานจริยธรรม (Good Governance) เน้นการสร้างความไว้วางใจผ่านระบบที่โปร่งใส ยุติธรรม และตรวจสอบได้ ปราศจากการเลือกปฏิบัติ โดยบูรณาการความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม เพื่อสร้างสมดุลทางเศรษฐกิจและสังคม และรักษาสิทธิมนุษยชนรวมถึงศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ 3. การบริหารเชิงกลยุทธ์
ในโลกที่ผันผวน (Strategic Management) ประยุกต์ใช้การบริหารเชิงกลยุทธ์ในการวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีและสังคม เพื่อพยากรณ์อนาคต เตรียมความพร้อม และสร้างความได้เปรียบในการพัฒนาความรู้ในหน่วยงาน และ 4. คุณลักษณะใหม่ของนักบริหารรัฐกิจ (The New Public Administrator) สร้างบุคลากรที่มีทักษะลูกผสมที่เข้าใจทั้งบริบททางสังคม จริยธรรม และตรรกะการทำงานของเทคโนโลยี AI ธรรมาภิบาลอัลกอริทึม คือ ความสมดุลระหว่างนวัตกรรมและมนุษยธรรม เพื่อสร้างการบริหารจัดการดิจิทัลที่มีประสิทธิภาพ โปร่งใส และยั่งยืนสำหรับประเทศ
เอกสารอ้างอิง
กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม และกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. (2565). แผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (พ.ศ. 2565 – 2570). สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.shorturl.asia/gg7d1q.
นิพนธ์ นาชิน. (2568). AI Governance: กรอบธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ที่ทุกองค์กรต้องรู้. สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.shorturl.asia/fkynze.
พระมหาลำพึง ธีรปญฺโญ (เพ็ญภู). (2554). การบริหารงานตามหลักธรรมาภิบาลของโรงเรียนนวมินทราชูทิศมัชฌิม จังหวัดนครสวรรค์ (วิทยานิพนธ์ปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชารัฐประศาสนศาสตร์). พระนครศรีอยุธยา: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA). (2569). AI Governance Guideline for Executives แนวทางการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับผู้บริหารองค์กร. สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.shorturl.asia/4dkdyu.
สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน) (สพร.). (2561). เปลี่ยนผ่านภาครัฐสู่ยุคดิจิทัล (Transform Government to The Digital Age). สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.dga.or.th/wp-content/uploads/2018/11/file_74d73af09053ed5071f9aa5c539ba74c.pdf.
_____. (2563). AI Government Framework กรอบการทำงานปัญญาประดิษฐ์ภาครัฐ. สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://bact.cc/f/2022/10/202012-ai-gov-framework-dga.pdf.
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2566). สำนักงานสถิติแห่งชาติ เข้าร่วมงานสัมมนาเพื่อเผยแพร่ผลการศึกษาโครงการศึกษา Thailand Digital Outlook ประจำปี พ.ศ. 2566. สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/upload_file_pdf/2023/20230911115128_89675.pdf.
อัญชลี จวงจันทร์. (2566). เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) กับการบริหารงานภาครัฐ. สืบค้นเมื่อ 16 เมษายน 2569 จาก https://www.shorturl.asia/k16kza.
Binns, R. (2018). Algorithmic accountability and public reason. Philosophy & Technology, 31(4), 543–556.
Botsman, R. (2017). Who can you trust? How technology brought us together and why it might drive us apart. New York: PublicAffairs.
Eubanks, V. (2018). Automating inequality: How high-tech tools profile, police, and punish the poor. New York: St. Martin's Press.
International Organization for Standardization. (2023). ISO/IEC 42001:2023 Information technology — Artificial intelligence — Management system. Retrieved April 16, 2026, from https://www.iso.org/standard/81230.html.
Lipsky, M. (2010). Street-level bureaucracy: Dilemmas of the individual in public services (30th anniversary expanded ed.). New York: Russell Sage Foundation.
Margetts, H. & Dorobantu, C. (2019). Rethink government with AI. Nature, 568(7751), 163–165.
Margetts, H. Z. (2009). The Internet and public policy. Policy & Internet, 1(1), 1–21.
Mayer-Schönberger, V. & Cukier, K. (2013). Big data: A revolution that will transform how we live, work, and think. Boston, MA: Houghton Mifflin Harcourt.
Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Porter, M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining superior performance. New York, NY: Free Press.
