สตรีในสังคมเมืองราชวงศ์ซ่งเหนือ: การตีความเชิงปริชานจากภาพจิตรกรรมชิงหมิงซั่งเหอถู (清明上河图) และบันทึกตงจิงเมิ่งฮวาลู่《东京梦华录》

สิริภัทร เมืองแก้ว; สุริวัลย์  สุธรรม

ผู้แต่ง

สิริภัทร เมืองแก้ว สาขาวิชาภาษาจีน คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา
สุริวัลย์ สุธรรม สาขาวิชาศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา

คำสำคัญ:

ชิงหมิงซั่งเหอถู, ตงจิงเมิ่งฮวาลู่, ราชวงศ์ซ่งเหนือ, บทบาทสตรี

บทคัดย่อ

ในอดีต บทบาทของสตรีในสังคมจีนมักถูกอธิบายภายใต้กรอบแนวคิดปิตาธิปไตยภายในครัวเรือน กล่าวคือสตรีมักถูกจำกัดอยู่ในพื้นที่และมีบทบาทด้านการดูแลครอบครัวเป็นหลัก เมื่อพิจารณาหลักฐานจากประวัติศาสตร์จีนสมัยราชวงศ์ซ่งเหนือ (ค.ศ. 960 – 1127) กลับสะท้อนให้เห็นโครงสร้างทางสังคมจีนที่มีความซับซ้อนและมีการขยายบทบาทของสตรีเข้าสู่พื้นที่สาธารณะมากขึ้น บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์บทบาทสตรีในสังคมเมืองผ่านการตีความเชิงปริชาน โดยบูรณาการหลักฐานจากแหล่งปฐมภูมิสองแหล่งสำคัญ ได้แก่ ภาพจิตรกรรม “ชิงหมิงซั่งเหอถู” (清明上河图) ของจางเจ๋อตวน เป็นภาพแนวขวางที่บันทึกเหตุการณ์ในชีวิตประจำวันของประชาชนในเมืองหลวงไคเฟิง ร่วมกับเอกสารปฐมภูมิ “บันทึกตงจิงเมิ่งฮวาลู่”《东京梦华录》ของเมิ่งหยวนเหล่า เป็นบันทึกที่พรรณนาเกี่ยวกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมในเมืองหลวงสมัยราชวงศ์ซ่ง ผู้ศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลภายใต้กรอบแนวคิดเพศภาวะ และผังภาพความคิดในทฤษฎีภาษาศาสตร์ปริชาน เพื่อศึกษากระบวนการรับรู้เกี่ยวกับบทบาทสตรีในพื้นที่เมืองที่ปรากฏในงานจิตรกรรมจีน

ผลการศึกษาพบว่า บทบาทของสตรีสามารถจำแนกออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ผู้บริบาลภายในครัวเรือน แรงงานภาคบริการ และสตรีผู้มีสถานะสตรีชั้นสูง บทบาทของสตรีทั้งสามกลุ่มได้สะท้อนโครงสร้างความคิดเชิงพื้นที่ 3 รูปแบบ ได้แก่ รูปแบบภาชนะ (Container Schema) สะท้อนการจำกัดพื้นที่และขอบเขตพื้นที่ของสตรีที่ปรากฏตัว รูปแบบความสมดุล (Balance Schema) สะท้อนความสมดุลระหว่างองค์ประกอบระหว่างพื้นที่สาธารณะหรือพื้นที่ส่วนตัว และรูปแบบขอบเขต (Boundary Schema) สะท้อนข้ามผ่านเส้นขอบเขตบทบาท สถานะสังคมที่แตกต่างกัน

การปรากฏตัวของสตรีในงานจิตรกรรมเป็นการสื่อสารสัญลักษณ์ที่สะท้อนความสัมพันธ์เชิงอำนาจ รวมถึงกลไกทางเศรษฐกิจและพลวัตทางวัฒนธรรมเมืองในสมัยราชวงศ์ซ่งเหนืออย่างเป็นระบบ การศึกษานี้ยังช่วยอธิบายบทบาทของสตรีในสังคมเมืองที่แฝงอยู่ใน “โครงสร้างความคิด” สมัยราชวงศ์ซ่งเหนือได้อย่างลุ่มลึกและเป็นระบบมากยิ่งขึ้น

เอกสารอ้างอิง

มัสยามาศ ชัยชนะกิจพงษ์ และกนกพร นุ่มทอง. (2566). ภาพสังคมจีนสมัยราชวงศ์ซ่งเหนือผ่านบันทึกตงจิงเมิ่งฮวาลู่ ตามแนววาทกรรมวิเคราะห์. ว.จีนศึกษา มหาวิทยาลัยเกสรศาสตร์. 20(2), 59–73.

สุริวัลย์ สุธรรม. (2563). สตรีเพศในบทบาทของโลกสมัยใหม่. ว.สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา. 5(1), 63–78.

สุริวัลย์ สุธรรม. (2564). การศึกษาแนวคิดและสัญลักษณ์ในงานทัศนศิลป์ของศิลปินหญิงร่วมสมัย.ว.สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา. 6(2), 44-58.

หยางซิน. (ม.ป.ป.). ภาพงานจิตรกรรม (清明上河图) ฉบับจางเจ๋อตวน [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://www.dpm.org.cn/collection/paint/228226.html

พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติไต้หวัน. (ม.ป.ป.). ภาพงานจิตรกรรม (清明上河图) ฉบับราชสำนักสมัยราชวงศ์ชิง [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://theme.npm.edu.tw

พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติไต้หวัน. (ม.ป.ป.). ภาพประกอบบทบาทสตรีในปริภูมิครัวเรือนตามมิติพื้นที่ [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://theme.npm.edu.tw

พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติไต้หวัน. (ม.ป.ป.). ภาพประกอบบทบาทสตรีในฐานะแรงงานในครัวเรือน [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://theme.npm.edu.tw

พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติไต้หวัน. (ม.ป.ป.). ภาพประกอบบทบาทสตรีในฐานะผู้ให้บริการและวัฒนธรรมสันทนาการ [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://theme.npm.edu.tw

พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติไต้หวัน. (ม.ป.ป.). ภาพประกอบบทบาทสตรีผู้มีฐานะและสตรีสูงศักดิ์ [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569. จาก https://theme.npm.edu.tw

สุริวัลย์ สุธรรม. (2569). ภาพประกอบบทบาทที่สำคัญของสตรี ได้แก่ 1) บทบาทผู้ดูแลครอบครัว 2) ผู้ใช้แรงงาน ได้แก่ ผู้ให้บริการและสาวใช้ และ 3) ผู้มีฐานะและสตรีสูงศักดิ์ [รูปภาพ]. สืบค้นเมื่อ 26 กุมภาพันธ์, 2569, จาก https://gemini.google.com/share/8f85575f9f16

Chen, l., & Zhang, d. (2023). Female images in Along the River During the Qingming Festival. Art Education Research. (6), 19–22.

Ebrey, P. B. (1993). The inner quarters: Marriage and the lives of Chinese women in the Sung period. University of California Press.

Forceville, C. (2008). Metaphor in pictures and multimodal representations. In R. W. Gibbs, Jr. (Ed.), The Cambridge handbook of metaphor and thought. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511816802.028

Johnson, M. (1987). The body in the mind: The bodily basis of meaning, imagination, and reason. University of Chicago Press.

Li, S., & Wang, S. (2024). Seen and unseen: The representation of song dynasty women in Along the River During the Qingming Festival. Collected Paper on Song History. (3), 419–448.

Meng, Y.L. (1982). Dongjing Meng Hua Lu. Retrieved Feb. 10, 2026. from https://www.guwendao.net/guwen/b ook_40431a65a832.aspx

Scott, J.W. (1986). Gender: A Useful Category of Historical a Analysis. American Historical Review. 91(5), 1053–1075.

Yu, H. (2012). A new exploration of Zhang Zeduan’s. Along the River During the Qingming Festival. Journal of the Palace Museum.163(5), 112–140.

Zhang, C., & Lin, J. (2025). A study of female images and costumes in Along the River During the Qingming Festival. Art and Design Research. (2), 44–50.