การบูรณาการแนวคิดการเรียนรู้เชิงเปลี่ยนผ่านในรายวิชาสังคมศึกษา: แนวทางเชิงแนวคิดเพื่อพัฒนาสมรรถนะเชิงวิพากษ์และจิตสำนึกพลเมืองในห้องเรียนไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งวิเคราะห์และเสนอแนวทางการบูรณาการแนวคิดการเรียนรู้เชิงเปลี่ยนผ่าน (Transformative Learning) ในรายวิชาสังคมศึกษา เพื่อยกระดับการเรียนรู้ของผู้เรียนไทยจากการรับรู้เชิงเนื้อหาไปสู่การเรียนรู้เชิงคุณค่าและการเปลี่ยนแปลงกรอบความคิด (perspective transformation) โดยอาศัยการทบทวนทฤษฎีของเมซิโรว์ (Mezirow), เฟรเร (Freire), และครานตัน (Cranton) รวมทั้งแนวทางขององค์การยูเนสโก (UNESCO) ว่าด้วยการศึกษาเพื่อความเป็นพลเมืองโลก และการพัฒนาที่ยั่งยืน  การสังเคราะห์ผลพบว่า การเรียนรู้เชิงเปลี่ยนผ่านสามารถทำให้ผู้เรียนพัฒนา “การตระหนักรู้เชิงวิพากษ์” ผ่านกระบวนการสะท้อนคิด (critical reflection), การเรียนรู้จากประสบการณ์จริง และการสนทนาเพื่อสร้างความหมายร่วม ในบริบทการศึกษาของไทย การนำแนวคิดนี้มาใช้ในรายวิชาสังคมศึกษาจะช่วยให้ผู้เรียนตระหนักถึงความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับสังคม พัฒนาความคิดเชิงสังคมและจิตสำนึกพลเมือง ขณะที่ครูสังคมศึกษาสามารถปรับบทบาทจาก “ผู้สอน” ไปสู่ “ผู้อำนวยการเรียนรู้เชิงเปลี่ยนผ่าน” ที่สร้างพื้นที่ปลอดภัยทางอารมณ์และทางปัญญาเพื่อการเรียนรู้ร่วมกัน บทความเสนอให้มีการบูรณาการแนวคิดนี้ในระดับหลักสูตร การพัฒนาครู และระบบประเมินผล เพื่อสร้างระบบการศึกษาที่ไม่เพียงพัฒนาผู้เรียนให้ “เก่ง” แต่ให้ “ตื่นรู้และรับผิดชอบต่อสังคม” ซึ่งเป็นหัวใจของการเรียนรู้เพื่อชีวิต และสังคมประชาธิปไตยที่ยั่งยืน.