ภัยพิบัติซ้ำซากกับความรับผิดของรัฐ: บทเรียนจากน้ำป่าไหลหลากจังหวัดน่านสู่การปฏิรูประบบบริหารจัดการภัยพิบัติ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ภัยพิบัติซ้ำซากกับหน้าที่และความรับผิดของรัฐ โดยใช้เหตุการณ์น้ำป่าไหลหลากจังหวัดน่านเป็นกรณีศึกษาเพื่อสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบบริหารจัดการภัยพิบัติของประเทศไทย และเสนอแนวทางปฏิรูประบบจากการตอบสนองหลังเกิดภัยไปสู่การจัดการความเสี่ยงก่อนเกิดภัย การวิเคราะห์อาศัยพระราชบัญญัติป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย พ.ศ. 2550 แผนการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ พ.ศ. 2564–2570 แผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี กรอบเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ ตลอดจนงานวิจัยและเอกสารที่เกี่ยวข้อง ผลการวิเคราะห์พบว่า จังหวัดน่านเป็นพื้นที่ที่มีความเสี่ยงจากอุทกภัยและน้ำป่าไหลหลากซ้ำ โดยมีข้อมูล งานศึกษา และองค์ความรู้เกี่ยวกับความเสี่ยงอยู่ก่อนแล้ว ปัญหาสำคัญจึงมิได้เกิดจากการขาดกฎหมายหรือแผนเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากช่องว่างระหว่างการรู้ความเสี่ยงกับการนำข้อมูลไปสู่การป้องกัน ช่องว่างระหว่างการแจ้งเตือนกับการปฏิบัติของประชาชน การแบ่งแยกภารกิจระหว่างหน่วยงาน และการให้น้ำหนักกับการช่วยเหลือและเยียวยาหลังเกิดภัยมากกว่าการลดความเสี่ยงล่วงหน้า บทความขอเสนอว่าความรับผิดของรัฐควรครอบคลุมความรับผิดชอบต่อหน้าที่สาธารณะในการจัดการความเสี่ยงที่รัฐรู้หรือควรรู้ มิใช่จำกัดเฉพาะความรับผิดทางกฎหมายในการชดใช้ค่าเสียหาย โดยเสนอให้กำหนดหน้าที่ลดความเสี่ยงที่ตรวจสอบได้ พัฒนาระบบเตือนภัยแบบพื้นที่–เวลา–การกระทำ เพิ่มศักยภาพองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น บูรณาการการจัดการน้ำ ป่า ที่ดิน และภัยพิบัติ และจัดให้มีระบบประเมินหลังภัยเพื่อป้องกันความบกพร่องเดิมเกิดซ้ำ ทั้งนี้ เพื่อเปลี่ยนรัฐจากผู้เยียวยาความเสียหายไปสู่ผู้จัดการความเสี่ยงอย่างเป็นระบบ และลดความสูญเสียจากภัยพิบัติซ้ำซากอย่างยั่งยืน