เมื่อทายาททวงคืนที่ดินวัด: ปัญหาการอุทิศที่ดินโดยไม่จดทะเบียนและช่องว่างของกฎหมายไทยในการคุ้มครองที่ดินของวัด

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปัญหาการอุทิศที่ดินให้วัดโดยไม่ได้จดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ และช่องว่างของกฎหมายไทยในการคุ้มครองที่ดินของวัด โดยใช้กรณีข้อพิพาทวัดป่าอดุลยาราม จังหวัดขอนแก่น เป็นกรณีร่วมสมัยสำหรับตั้งประเด็นวิเคราะห์ ประกอบกับประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ประมวลกฎหมายที่ดิน พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 แนวคำพิพากษาศาลฎีกา และเอกสารทางวิชาการที่เกี่ยวข้อง ผลการวิเคราะห์พบว่า ปัญหาสำคัญมิได้เกิดจากการขาดกฎหมายคุ้มครองที่ดินของวัดโดยตรง แต่เกิดจากความไม่ต่อเนื่องระหว่างเจตนาของผู้อุทิศ การรับและการครอบครองที่ดินของวัด และการจดทะเบียนกรรมสิทธิ์ โดยเฉพาะช่วงเปลี่ยนผ่านจากที่ดินของเอกชนที่เจ้าของแสดงเจตนาอุทิศไปสู่ที่ดินที่เป็นกรรมสิทธิ์ของวัดอย่างสมบูรณ์ หากผู้ให้อุทิศเสียชีวิตก่อนดำเนินการทางทะเบียนแล้วเสร็จ ย่อมเกิดข้อโต้แย้งว่าที่ดินยังเป็นทรัพย์มรดกที่ตกทอดแก่ทายาทหรือได้ตกเป็นของวัดแล้ว การพิจารณาจึงต้องคำนึงถึงเจตนาของผู้ให้ แบบของนิติกรรม การส่งมอบ การครอบครอง และสถานะทางทะเบียนประกอบกัน บทความเสนอแนวทางแก้ไขสี่ประการ ได้แก่ การกำหนดรูปแบบและผลทางกฎหมายของการอุทิศที่ดินให้วัดให้ชัดเจน การจัดให้มีระบบจดแจ้งการอุทิศก่อนการจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ การสร้างกระบวนการตรวจสอบและรับรองสถานะที่ดินที่วัดครอบครองอยู่เดิม และการเชื่อมโยงฐานข้อมูลระหว่างวัด สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ และกรมที่ดิน เพื่อให้เจตนาของผู้ให้อุทิศ สิทธิของวัด สิทธิของทายาท และข้อมูลทางทะเบียนมีความสอดคล้องกัน อันจะช่วยลดข้อพิพาทและสร้างความมั่นคงแน่นอนของสิทธิในที่ดินของวัดในระยะยาว